شنبه ۲۵ اردیبهشت ۱۴۰۰

در گفتگو با دکتر قمرنیا مطرح شد:

بررسی و تحلیل وضعیت سد و شبکه آبیاری آزادی دالاهو

با وجود صرف وقت و هزینه‌های اجرایی بی‌شمار از سال 1382 تا 1398 برای اجرای سد و شبکه آبیاری آزادی در شهرستان دالاهو، این طرح نقشی در پیشرفت و تحول اقتصادی منطقه نداشته است. مسئولین محترم وزارت نیرو و استانی جوابگو باشند!

 

دکتر هوشنگ قمرنیا استاد تمام گروه مهندسی آب دانشگاه رازی در گفتگو با پایگاه تحلیلی خبری رازی پرس، مسایل مربوط به پروژه سد و شبکه آبیاری آزادی واقع در شهرستان دالاهو را مورد بررسی قرار داد و اظهار داشت:

هیچکدام از اهداف اصلی سد و شبکه، شامل: تامین آب شرب بلندمدت شهرهای تازه‌آباد، اسلام‌آباد غرب و کرند به نتیجه نرسیده‌ است همچنین تامین آب صنعت ثلاث و اسلام آباد غرب و تامین آب کشاورزی دشت حر و دره زمکان و حاشیه سد نیز بلاتکلیف باقیمانده است. لازم به ذکر است که احداث سد نه تنها فایده‌‌ای نداشته بلکه محیط زیست منطقه را نیز بر هم زده است.

    اجرای این پروژه هیچگونه تحول اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و... در منطقه ایجاد ننموده است و باعث نا امیدی و بی‌تفاوتی ساکنین و به‌خصوص کشاورزان محروم منطقه نیز گردیده است.  باوجود تشکیل تعاونی‌های آبران و اجرای سیستم‌های تحت فشار توسط سازمان جهادکشاورزی استان کرمانشاه، به‌دلیل عدم تامین آب مزارع، متاسفانه تمامی تجهیزات اجرا شده درحال سرقت می‌باشند. در نتیجه اجرای این سد  تا کنون فقط هدر دادن سرمایه ملی را به دنبال داشته است.

 به نظر بنده مهندسین مشاور طراح، شرکت‌های پیمانکار مجری و مسئولین وزارت نیرو و استان باید جواب‌گوی این مشکلات و هدر رفت سرمایه ملی باشند.

    برای به بهره برداری رسیدن پروژه و ممانعت از حیف و میل بیت المال و امیدوار نمودن مردم به این پروژه، باید نشت  جایگاه سد کاملا مهار، خط انتقال جی آر پی سد تعویض، مشکلات سازه ای ، ایستگاه‌های پمپاژ و شبکه آبیاری و زهکشی اجرا شده اصلاح گردند. ضمنا همزمان نیز باید با برگزاری کلاسهای آموزشی و ترویجی برای کشاورزان منطقه نسبت به تشکیل تعاونیهای آبران بیشتر جهت بهره برداری بهینه از پروژه اقدام نموده و همچنین کسب بودجه مورد نیاز اجرای سایر اهداف دیگر طرح  نیز توسط نمایندگان مجلس و مسؤلان استانی مورد پیگیری ممتد قرار گیرد. 

 

در رابطه با اهداف و دلایل اجرای پروژه های سد سازی در یک منطقه توضیح دهید.

به‌طور کلی، میانگین بارندگی سالانه کشور ما در حدود 220 میلیمتر است که کمتر از میانگین بارندگی آسیا و حدود یک‌سوم  میانگین جهانی است. از طرفی تنوع اقلیمی، شرایط توپوگرافی و جغرافیایی، توزیع ناموزون مکانی و زمانی جریان‌های سطحی در انطباق با نیازهای آبی و تغییرات شدید زمانی و مکانی و بارندگی در سال‌های مختلف از ویژگی‌های هیدورلیکی بخش وسیعی از کشور محسوب می‌شود. از این رو حفظ و نگهداری منابع آبی از اهمیت بالایی برخوردار است. یکی از مهم‌ترین راه‌های نگهداری از منابع آبی احداث سد در جایگاه واقعی خود با لحاظ کلیه مطالعات گسترده اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و همچنین از همه این عوامل مهمتر رعایت کلیه مسایل زیست محیطی مربوطه می‌باشد؛ البته از اهداف مختلف سدسازی در یک منطقه بسته به شرایط و نوع نیازمندی‌ها می‌توان ذخیره آب مورد نیاز شرب، تولید برق آبی، کنترل سیلاب‌ها، حفاظت خاک، اهداف گردشگری و ایجاد صنایع تبدیلی و غیره را نام برد. ضمنا لازم به ذکر است که در حال حاضر احداث سدهای مخزنی و شبکه‌های آبیاری و تامین آب کشاورزی در بسیاری از نقاط مختلف کشور کم و بیش باعث توسعه، بهبود و رونق اقتصادی مناطق مربوطه شده است.

 

سد آزادی در کجا ساخته شده و اهداف ساخت این سد چه بوده است؟

این سد در فاصله 90 کیلومتری شهر کرمانشاه در شهرستان دالاهو بخش گهواره قرار داشته و بر روی رودخانه زمکان ساخته شده است. این سد از جنس سنگ‌ریزه‌ای با هسته‌‌رسی بوده با ارتفاع 64 متر از پی و طول تاج 737 متر، حجم مخزن آن 70 میلیون متر مکعب و دارای 29 کیلومتر سیستم انتقال آب است. اهداف این سد عبارت بوده اند از: تامین آب کشاورزی مطمئن برای اراضی دیم و مستعد پایاب و اطراف دریاچه سد، جلوگیری از خسارت سیلاب‌های بزرگ به اراضی پایین‌دست و روستاهای مجاور، کمک به تامین آب شرب بلندمدت شهرهای تازه آباد و اسلام آباد غرب و کرند. تامین آب صنعت ثلاث و اسلام آباد غرب و تامین آب کشاورزی دشت حرّ و دره زمکان، همچنین فراهم نمودن امکانات تفریحی و سیاحتی با توجه به زیبایی‌های بکر و طبیعی منطقه. اشکال 1 و 2 محل احداث سد در استان و بدنه و دریاچه سد احداث شده آزادی را نشان می‌دهند.

 

شکل 1- محل احداث سد آزادی در شهرستان دالاهو

 

شکل 2- بدنه و دریاچه سد آزادی

 

در رابطه با سیمای کلی سد و شبکه آبیاری و زهکشی آزادی که قرار بر اجرا بوده است توضیحاتی بفرمایید.

سیمای کلی شبکه آبیاری و زهکشی در طرح اولیه سد آزادی که قرار بر اجرا بوده است عبارتند از:  1- اراضی اطراف دریاچه به مساحت 600 هکتار 2- اراضی موجود در دره زمکان به مساحت در حدود  300هکتار 3- اراضی دشت حر به مساحت  1800هکتار. شکل شماره 3 سیمای کلی طرح سد و شبکه آزادی را نشان می‌دهد.

   وسعت شبکه در دره زمکان نیز 600 هکتار در طراحی اولیه به‌منظور کشت باغات با روش آبیاری قطره‌ای بوده است وسعت شبکه فرعی در حال اجرا در دشت حر 350 هکتار می‌باشد.

    وسعت شبکه دشت حر نیز در طرح اولیه 1800 هکتار،  با روش آبیاری تحت فشار (بارانی، قطره‌ای و کم‌فشار) بوده که شبکه فرعی در بخشی از اراضی تحت عنوان قسمت اول آن به مساحت 300 هکتار و در قسمت دوم  آن 440 هکتار اجرا شده است.

متاسفانه شبکه آبیاری اراضی اطراف دریاچه به مساحت 600 هکتار به روش آبیاری بارانی احداث نگردیده است.

شکل 3- سیمای کلی طرح سد و شبکه آزادی

 

الگوی کشت در نظر گرفته شده جهت اجرا در اراضی اطراف دریاچه و دشت حر و دره زمکان چه بوده است. آیا این الگوی کشت اجرا و رعایت شده است؟

در ابتدا لازم به توضیح است که افزایش تولید در واحد سطح و استفاده صحیح از اراضی، یکی از راه‌های تأمین غذا برای جمعیت عظیم انسانی می‌باشد. از عوامل اصلی و شناخته‌شده توسعه پایدار کشاورزی، تعیین الگوی کاشت مناسب، با توجه به توانمندی خاک و اقلیم در استفاده بهینه از منابع خاک، آب و سرمایه برای افزایش تولید محصول و جلوگیری از تخریب بیشتر منابع طبیعی امری ضروری است. الگوی کشت تعیین شده برای منطقه بر اساس نظر مشاور طراح به قرار جداول شماره 1 و 2 بوده است. الگوی کشت دشت حر و اطراف دریاچه به قرار جدول شماره 1 و الگوی کشت دشت زمکان نیز در جدول شماره 2 ارائه شده است.

 

جدول 1- الگوی کشت پیشنهادی دشت حر و اطراف دریاچه

 

جدول 1- الگوی کشت پیشنهادی دره زمکان

در رابطه با جواب سوال شما که آیا الگوی کشت در نظر گرفته شده، اجرا و رعایت شده است یا نه باید عرض کنم که خیر به دلایل مختلفی که در ادامه توضیح خواهم داد، اجرای این طرح به نتیجه نرسیده که بتوان الگوی کشت مد نظر را در آن به اجرا گذاشت.

 

آیا احداث سد و تاسیسات مربوطه و شبکه آبیاری آزادی به درستی به انجام رسیده و باعث مسایلی نظیر توسعه کشاورزی، رفع بیکاری و در نهایت توسعه و رونق اقتصادی در منطقه مورد نظر شده است یا خیر؟

متاسفانه بنا به بررسی‌های انجام شده، لازم است به اطلاع برسانم که هیچکدام از اجزا تشکیل دهنده این پروژه به‌خوبی اجرا نشده، الگوی کشت مد نظر پیاده نشده و هیچکدام از اهداف مورد نظر این پروژه بر آورده نشده است. این موضوع باعث ایجاد نارضایتی و نا امیدی زیادی در بین مردم منطقه شده است. در نهایت می‌توان اظهار داشت که اجرای این پروژه هیچ تحول اقتصادی و یا اجتماعی در منطقه ایجاد ننموده است و نتیجه اش تنها ایجاد نارضایتی، هدر دادن بیت المال و تخریب محیط زیست منطقه بوده است.

 

در صورت امکان در رابطه با علل نا موفق بودن این طرح و اشکالات طراحی و اجرائی  آن توضیحات بیشتری ارائه فرمایید.

 متاسفانه طراحی، اجرا و مدیریت این طرح بسیار نامناسب بوده و مجموعه مشاور، مجری و کارفرمای طرح؛ یعنی وزارت نیرو باید در رابطه با موارد پیش آمده جواب‌گو باشند.

 لازم است خلاصه‌ای از مشکلات کلی این طرح را برای توضیح بیشتر خدمت شما ارائه دهم:

 

  1. نشت ممتد آب از ساختگاه سد به اجرا در آمده و جایگاه احداث سد توسط مشاور طرح مناسب انتخاب نگردیده است.

لازم به توضیح است که یکی از مهم‌ترین مسائل در طراحی سدهای خاکی که در مواردی احداث سد را در یک منطقه غیرقابل توجیه می‌نماید، مقدار فرار آب از مخزن سد از طریق پی و بدنه است؛ بنابراین محاسبه دقیق مقدار دبی نشت از بدنه و پی سد از جهات فنی و اقتصادی حائز اهمیت فراوانی است. آنالیز نشت در طراحی یک سد خاکی از لحاظ ایمنی سد نیز مهم می‌باشد زیرا جریان آب در بدنه و پی سد باعث بوجود آمدن فشار حفره‌ای و نیروهای تراوشی می‌شود که اگر مقدار این نیروها در حد مجاز نباشد پایداری مصالح بدنه و پی سد دچار مشکلات عمده‌ای از قبیل: رگاب و آب شستگی خواهد شد که در نتیجه به خرابی سد خواهد انجامید. دراینصورت به‌منظور جلوگیری از خرابی‌های حاصل از زه‌آب، مقدار جریان زه در بدنه و شالوده سد خاکی باید به‌دقت تعیین شود. متاسفانه جایگاه سد آزادی درست انتخاب نشده و سد دارای نشت ممتد و غیر قابل قبولی می‌باشد (شکل 4).

شکل 4- نشت آب از ساختگاه اجرا شده سد آزادی

 

2. عدم کارآیی خط انتقال جی ‌آر‌ پی و شکستگی‌های پی‌در‌پی و نشت فراوان آب در مسیر انتقال که عملا اجرای پروژه را بی فایده نموده است.  

عوامل متعددی در طراحی و اجرای بهینه خطوط انتقال آب و شبکه توزیع آب نقش دارند که از آن جمله آنها انتخاب دبی مناسب یا همان ظرفیت خط انتقال می‌باشد. از دیگر پارامترهای مهم ، تعیین و محاسبه افت فشار در طول مسیر خطوط انتقال آب است که با محاسبات دقیق ریاضی و با توجه به سایز و جنس لوله‌ها و دبی آب به دست می‌آید. از طرفی، نقشه مسیر خطوط انتقال، طول و اختلاف ارتفاع آن نیز در برآورد این میزان افت فشار تاثیر بسزایی دارد.

همچنین انتخاب جنس مناسب لوله برای خطوط انتقال آب با توجه به شوری و یا خواص فیزیکی آن، عمق دفن لوله، جنس خاک و تاثیر آن بر روی لوله‌ها از مهمترین عوامل در طراحی و اجرای خطوط انتقال آب می‌باشند. به مجموع این عوامل نیز باید از همه مهمتر فشار های هیدرولیکی، انتخاب شیرآلات مناسب در طول مسیر خطوط انتقال را نیز افزود.     متاسفانه در پروژه سد آزادی در قسمت اعظم خطوط انتقال آب از لوله های جی ‌آر‌ پی استفاده شده که تحمل فشارهای استاتیکی و دینامیکی موجود را نداشته و در اثر فشار آب پشت سد شکسته شده و عملا موضوع انتقال آب از پشت سد به قسمت‌های پایین‌دست را دچار مشکل اصلی نموده و عملا طرح را بلا استفاده کرده است. (مجموعه اشکال 5 و 6 و 7)