سه شنبه ۵ بهمن ۱۴۰۰

در گفتگو با دکتر آرش آذری استادیار گروه مهندسی آب دانشگاه رازی مطرح شد؛

بررسی راهکارها و موانع همکاری صنعت و دانشگاه برای رفع مسائل منابع آب استان

توسعه و تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه از مهم‌ترین دغدغه‌های جامعه دانشگاهی و از مهم‌ترین مسائل و چالش‌های پیش رو در کشورهای کمتر توسعه یافته یا در حال توسعه است. استفاده از مدل یا برنامه مورد استفاده در کشورهای پیشرفته و توسعه یافته و پایه‌ریزی ارتباط صنعت و دانشگاه بر اساس این مدل‌ها اشتباهی بزرگ است و عمدتا نتایج قابل قبولی به‌دنبال ندارد؛ اما می‌توان از برخی از تجربه‌های موفق این کشورها که سازگار با شرایط اقلیمی و اجتماعی و سیاسی ما هستند استفاده کرد.

 

 در مورد راهکارها و موانع آب استان به گفتگویی با آرش آذری پرداختیم:

 

ارتباط صنعت و دانشگاه در بخش آب استان را چطور ارزیابی می‌کنید؟

ارتباط سازمان‌های متولی بخش آب و دانشگاه رازی در خصوص مسائل منابع آب استان متاسفانه بسیار کمرنگ بوده و به هیچ وجه رضایت بخش نیست. بخش زیادی از این ارتباط به برگزاری کارگاه‌های تخصصی اساتید دانشگاه برای سازمان‌های مختلف بخش صنعت مانند شرکت آب منطقه‌ای، اداره کل آب و فاضلاب، جهاد کشاورزی و ... محدود شده است که بخش بسیار کوچکی از جنبه‌های ارتباط صنعت و دانشگاه محسوب می‌گردد، اما می‌توان در این زمینه یک نقشه راه تعیین کرد تا به مرور زمان و پس از آماده‌شدن زیرساخت‌ها و استفاده از تجهیزات جدید و کسب موافقت بخشی از منابع انسانی متخصص و کارآمد در بدنه دانشگاه و صنعت این امر حصول به نتیجه گردد. در زمان دو سال و نیم همکاری در سازمان آب و برق خوزستان به‌عنوان کارشناس دفتر فنی توسعه سد و نیروگاه در سال‌های بین 1381 تا 84 به‌طور مستقیم با شرکت‌های مشاور بین‌المللی لامایر آلمان و ایکرز کانادا در پروژه‌های علاج بخشی سد دز و سد عباسپور مستقیما همکاری داشتم. سرپرست و تیم تحقیقاتی این شرکت‌ها اعضای هیات علمی و دانشجویان دکتری و کارشناسی ارشد دانشگاه‌های آلمان و کانادا بودند. حتی این شرکت‌های سدساز، با هماهنگی دانشگاه‌های آلمان و کانادا فرصت مطالعاتی در زمینه منابع آب در اختیار دانشجویان دکتری در سراسر جهان قرار می‌دادند. در همین زمان با موافقت مدیرعامل وقت سازمان آب و برق خوزستان این الگو در خصوص ارتباط دانشگاه شهید چمران و سازمان آب و برق خوزستان اجرا شد که بسیار موفق بود. اساتید گروه آب و عمران و سایر گروهای مرتبط با صنعت دانشگاه شهیدچمران به‌عنوان سرپرست و مشاور طرح‌ها طی حکم‌هایی از طرف مدیرعامل سازمان و با موافقت دانشگاه چمران با سازمان آب و برق خوزستان همکاری داشتند و در این زمینه از پتانسیل و توانایی دانشجویان ارشد و دکتری نیز بهره می‌بردند. تا حدی که زمان مطالعات و اجرای پروژه‌های مختلف در زمینه سدسازی و بهره‌برداری از منابع آب به کمترین زمان تقلیل یافت. این الگو می‌تواند در مورد استان کرمانشاه در برخی پروژه‌های مرتبط با منابع آب استان اجرا گردد.

 

در این زمینه چه پیشنهاد کاربردی دارید؟

در جریان جلسه‌ای که در سال 1396 با مدیرعامل وقت شرکت آب منطقه‌ای استان کرمانشاه داشتم، بر اساس 7 سال تجارب کاری و اجرایی خود در استان خوزستان پیشنهاد راه‌اندازی دفتر مطالعات GIS و RS (سیستم اطلاعات جغرافیایی و پردازش تصاویر ماهواره‌ای) را در شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه برای کاربردهای منابع آب و مطالعات رودخانه‌های استان، کشاورزی و منابع طبیعی و... مطرح کردم. در آن جلسه عنوان کردم که به شرط تامین فضا و امکانات کامپیوتری، وظیفه آموزش، راه‌اندازی و نظارت بر این دفتر بر عهده بنده و همکارانم در بخش آب خواهد بود و می‌توان در این زمینه از پتانسیل دانشجویان ارشد و دکتری نیز برای تشکیل بانک اطلاعاتی کامل مبتنی بر GIS Ready و پردازش تصاویر ماهواره‌ای استفاده کرد. متاسفانه با وجود استقبال بخش اعظمی از مدیران و متخصصان شرکت آب منطقه‌ای استان، به‌دلیل عدم تمایل به همکاری مدیرعامل وقت این امر محقق نگردید. این پیشنهاد از سوی بنده و همکارانم همچنان روی میز است و اساتید بخش آب دانشگاه طبق ضوابط و چارچوب‌های تعیین‌شده توسط مدیریت دانشگاه رازی آماده همکاری در این زمینه هستند.

متاسفانه نقشه جامع و بانک اطلاعاتی جامعی که وضعیت و اطلاعات طرح‌های منابع آب استان را به‌صورت خودکار نمایش داده و به‌راحتی به‌روزرسانی شود، وجود ندارد؛ البته بخشی از این عدم تمایل به همکاری به بدنه دانشگاه بازمی‌گردد و باید با شنیدن صحبت‌ها و گلایه‌های همکاران بخش صنعت راهکاری اجرایی برای این موضوع پیدا کرد.

 

اهداف و برنامه‌های دفتر RS و GIS چیست؟

 هدف آن، تهیه سامانه خودکار اطلاعات جغرافیایی (Ready GIS)، منابع آب سطحی و زیرزمینی در سطح استان کرمانشاه است که با استفاده از اطلاعات دفتری و اطلاعات جمع‌آوری‌شده توسط گروه‌های صحرایی تهیه، قابل استفاده و به‌روز رسانی توسط کارشناسان آموزش دیده خواهد بود. در این سامانه خودکار تمامی نقشه‌های اتوکد، گزارشات فنی (در محیط‌های Word, Pdf) و طراحی، فایل محاسبات فنی (در محیط Excel)، تصاویر، فرم جمع‌آوری اطلاعات توصیفی هر قطعه و... مربوط به همه عوارض مرتبط با منابع آب به فایل GIS (Shape file) آن قطعه لینک بوده و با کلیک روی یکی از عوارض نقطه‌ای، پلیگونی یا خطی، تمامی این فایلها باز شده و قابل مشاهده خواهند بود. در ضمن می‌توان این فایل‌ها را به‌راحتی و با هزینه و صرف وقت کم به‌روز رسانی کرد. همچنین می‌توان با بهره‌گیری دقیق از تصاویر ماهواره‌ای و عکس‌های هوایی با مقیاس 1 به 2000 برای تعیین حریم مخازن سدها و تالاب‌های استان و همچنین حریم بستر رودخانه‌ها و اخذ مقاطع رودخانه‌ای بر اساس عکس‌های هوایی و تعیین سریع پهنه سیل در مورد وقایع حدی مانند سیلاب‌های عظیم سال‌های 95 و 98 استفاده کرد. در این صورت با بررسی تصاویر ماهواره‌ای و عکس‌های هوایی، پهنه سیل با مقیاس مناسب و دقیق در عکس‌های هوایی مناطق بحرانی و فوق بحرانی در مجاورت رودخانه و به‌خصوص در نزدیکی شهرها را استخراج و مناطق را بر اساس پهنه و عمق سیل درجه‌بندی کرد تا در مواقع ضروی هشدارهای تخلیه، اول به ساکنین این مناطق ابلاغ گردد. این بخش یکی از فعالیت‌های دفتر مطالعات GIS و RS خواهد بود که نیازمند همکاری شرکت آب منطقه‌ای استان می‌باشد.

حوضه آبریز کرخه: این حوضه شامل قسمت هایی از 7 استان مختلف است و بخش قابل توجهی از آن در استان کرمانشاه است. مدیریت و بهره برداری درست از منابع آب در بالادست کرخه و بخش های وسیعی از استان کرمانشاه بر کل حوضه کرخه تاثیر گذار است.

 

دانشگاه در چه زمینه‌های دیگری می‌تواند در حل مسائل آب استان با جامعه و صنعت همکاری نماید؟

 بسیاری از همکاران دانشگاه و همچنین متخصصین آب در بخش کارفرما و مشاور در جریان مسائل و مشکلات آب استان هستند؛ اما عدم ارتباط و همکاری موثر بین جامعه و دانشگاه باعث ایجاد مشکلاتی شده است که در آینده این مشکلات با اجرای طرح‌های جدید بهره‌برداری از منابع آب که دانشگاه به‌عنوان یک مرجع علمی کشور در آن دخالتی نداشته باعث بروز مشکلات بیشتری خواهد شد. بخشی از این عدم تمایل به همکاری به جامعه دانشگاهی و بخش عمده‌ای از آن به بخش صنعت بر می‌گردد. برای روشن‌شدن موضوع چند نمونه از مسائل و پروژ‌های آب که به‌طور جدی نیازمند همکاری صنعت و دانشگاه است را توضیح می‌دهم. بر اساس جدیدترین آمار و اطلاعات در خصوص بهره‌برداری از منابع آب سطحی استان، در کل سطح استان، سه سد در دست مطالعه، 4 سد در حال اجرا و 10 سد در حال بهره‌برداری وجود دارد. بنابراین در خصوص مدیریت سدهای استان، همکاری بین شرکت آب منطقه‌ای استان به‌عنوان متولی سدها و رودخانه‌های استان و دانشگاه رازی می‌تواند در چند بخش مجزا تعریف و اجرایی گردد.

 

1- سدهای در دست مطالعه مانند بیستون، هرسین و جوانرود:

با همکاری بین دانشگاه و شرکت آب منطقه‌ای استان می‌توان تمامی اطلاعات هیدرولوژیکی و آورد رودخانه‌ای در محل این سدها و پتانسیل منابع آب استان را به‌روز رسانی کرد و با توجه به شرایط اقلیمی منطقه و بررسی دقیق منابع و مصارف زیست‌محیطی و نیز تبعات اجتماعی ناشی از اجرا یا عدم اجرای این سدها با استفاده از ساختار پیشرفته مدیریت یکپارچه منابع آب (IWRM) در مورد ورود این پروژه‌ها به فاز اجرایی یا حذف این پروژه‌ها و نیز پیشنهاد گزینه‌های جایگزین تصمیم گرفت تا بعدها شاهد طراحی شبکه‌های آبیاری بدون تخصیص آب و بروز تبعات اجتماعی و سیاسی نباشیم.

    در این زمینه تیم دانشگاهی بر اساس اصول علمی و تجربیات عملی و اجرایی خود در شبکه‌های مادر در خوزستان و مناطق مشابه می‌تواند برنامه‌های کاربردی خود را با تیمی از متخصصین شرکت آب منطقه‌ای به اشتراک بگذارد و تصمیمات مشترکی در این زمینه اتخاذ شود تا دست‌کم سدهایی که هنوز وارد فاز اجرا نشده‌اند مورد بازنگری دقیق قرار گیرند. بحث بسیار مهم دیگر که در مورد بازنگری احداث سدهای جدید باید مورد توجه قرار گیرد توجه به مسائل اقتصاد آب و مهندسی ارزش به‌خصوص در طرح‌های مطالعاتی پیش‌رو می‌باشد. امر مهندسی ارزش در بیشتر طرح های پیشنهادی مغفول مانده و یا حداقل به‌طور کامل به آن پرداخته نمی‌شود. در عوض شرکت‌های طراح بیشتر به‌دنبال توجیه اقتصادی پروژه‌ها بر اساس اطلاعات غیرواقعی و بزرگنمایی دستاوردهای پروژه هستند.

    با توجه به اینکه تمامی متخصصین بخش صنعت، فارغ التحصیلان دانشگاهی هستند؛ بنابراین اعتقاد بنده این است که دانشگاه و صنعت در یک تیم هستند و به هیچ وجه مقابل هم قرار ندارند. با این حال پیشنهاد طرح‌های مطالعاتی بدون حضور دانشگاه فاقد ارزش علمی است و تبعات اجرای چنین طرح‌هایی بدون توجه به نظرات جامعه علمی کشور برای منطقه مساله‌ساز خواهد شد.

 

موقعیت سدهای مطالعاتی

 

 

2- سدهای در دست اجرا مانند کبوتر لانه، قشلاق، زمکان و هواسان:

 بیشتر این سدها در مراحل پایانی ساخت قرار دارند و با توجه به پیشرفت فیزیکی ساخت این سدها، بزودی در سال‌های آینده شاهد آبگیری آنها خواهیم بود. در این زمینه با توجه به نزدیک‌بودن زمان بهره‌برداری از این سدها بهتر است با به‌روز رسانی سیستم منابع و مصارف آنها بر اساس ساختار IWRM ، اثرگذاری آنها بر منابع آب استان بررسی شود و با توجه به کمبود منابع آب، میزان واقعی آب قابل تامین آنها برای مصارف مختلف از جمله کشاورزی، شرب و صنعت مورد تجدید نظر قرار گیرد تا از ارایه آمار و اطلاعات غیرکارشناسی و در نظرگرفتن حجم تخصیص غیرواقعی برای این سدها جلوگیری شود. این امر باعث می‌شود در صورت عدم تامین بخشی از مصارف بر اساس اطلاعات جدید، تمهیدات جایگزین یا پیشگیرانه‌ای در این زمینه اتخاذ گردد تا اثرات و تبعات اجتماعی بعد از ساخت سد را به حداقل برساند. این تبعات اجتماعی و نارضایتی بخشی از بهره برداران در بخشی از شبکه های تحت پوشش سدهای در حال بهره برداری وجود دارد و به عنوان یک چالش بزرگ نیازمند همفکری جامعه دانشگاهی و بخش صنعت جهت برون رفت از بحران است. 

موقعیت سدهای در دست اجرا

بخشی از رودخانه‌های کرمانشاه (جامیشان، قره سو و گاماسیاب) که جزء حوضه آبریز کرخه محسوب می‌شوند

 

 

3- سدهای در حال بهره‌برداری و معضل شبکه‌های بدون آب و چالش‌های قانونی فراروی این شبکه‌ها برای تامین آب:

در حال حاظر بر اساس اطلاعات موجود، 10 سد در حال بهره‌برداری در استان وجود دارد که در شبکه‌های تحت پوشش برخی از این سدها، مشکل عدم وجود آب کافی برای تخصیص به این شبکه‌ها وجود دارد. این امر باعث ایجاد تبعات اجتماعی و نارضایتی گسترده بهره‌برداران به‌خصوص در سال‌های کم‌آب شده است. علت عمده این مشکلات عدم توجه به اقلیم منطقه و اغراق در میزان مساحت اراضی قابل تامین توسط سد از جانب شرکت مشاور برای توجیه اقتصادی احداث سد می‌باشد. لازم به ذکر است برخی از مشکلات موجود ناشی از کمبود منابع آب تحت تاثیر عوامل اقلیمی در سال‌های اخیر است که لزوم به‌روز رسانی منابع و مصارف را مطابق با شرایط جدید گوشزد می‌کند.

   از دیدگاه علم هیدرولوژی و به نظر هیدرولوژیست‌ها برای برنامه‌ریزی دقیق و بهره‌برداری درست از منابع آب هر منطقه باید هر 5 سال یک‌بار سیستم منابع و مصارف آب منطقه بر اساس اطلاعات جدید به‌روز رسانی شود. امری که در پروژه‌های خوزستان تحت نظارت واحد دیسپاچینگ سدها هر چند سال یک‌بار انجام می‌گیرد.

   لازم است در این شبکه‌ها با به‌روز رسانی اطلاعات مربوط به آورد رودخانه‌ای، ورودی به این سدها، به‌روز رسانی منحنی‌‌های حجم- سطح و ارتفاع این سدها بر اساس هیدروگرافی جدید مخزن و برآورد حجم مفید مخزن بعد از رسوب‌گذاری و بهره‌گیری از برنامه‌ریزی منابع آب تلفیقی، آب سطحی و زیرزمینی مقادیر واقعی قابل تخصیص برای مصارف پایین‌دست سد مشخص شده و بر اساس اطلاعات جدید رهاسازی مخزن انجام شود؛ درحالیکه متاسفانه بهره‌برداری از سدهای استان تنها بر اساس اطلاعات تجربی و بدون معیار علمی و محاسباتی و حتی بدون تکیه بر یک بانک اطلاعاتی جامع صورت می‌گیرد.    

موقعیت سدهای در حال بهره‌برداری

 

به نظر شما در چه طرح‌ها و پروژه‌هایی، دانشگاه و صنعت می‌توانند همکاری مشترک و موفقی داشته باشند؟

در مورد طرح‌های زیر اعضای هیات علمی دانشگاه و بخش صنعت می‌توانند همکاری‌های بسیار مفیدی داشته باشند:

1- طرح مطالعه و اجرای حوضچه‌های تغذیه مصنوعی در سطح استان. مانند: همکاری در بررسی کارایی و میزان موفقیت طرح تغذیه مصنوعی اجرا شده در روانسر و بررسی اثر واقعی آن بر منابع آب منطقه بر اساس اطلاعات موجود و همچنین بررسی و بازنگری طرح در حال مطالعه طراحی حوضچه‌های تغذیه مصنوعی کنگاور.

2- طرح‌های تعادل‌بخشی و بررسی آسیب‌پذیری دشت‌های بحرانی و ارائه راهکارهای اجرایی کوتاه‌مدت و بلندمدت.

3- طرح جمع‌آوری آب سطحی شهری به‌خصوص سیلاب‌های شهری کرمانشاه و طراحی حوضچه‌های تعدیل شهری یکی دیگر از مسائل بسیار مهم و کلیدی شهر کرمانشاه است که می‌تواند در قالب همکاری دانشگاه و صنعت مورد توجه قرار گیرد. طی جلسه‌ای که اینجانب در سال 1397 با شهردار منطقه 3 کرمانشاه به نمایندگی از طرف ریاست محترم پردیس کشاورزی داشتم، قرار بود در این زمینه نقشه‌ها و عکس‌های هوایی مورد نیاز در اختیار گروه آب قرار گیرد، اما با جابه‌جایی شهردار و عدم حمایت مالی شهرداری این طرح بسیار مفید مسکوت ماند و هر ساله شاهد وقوع سیلاب‌های شهری در برخی از مناطق شهر کرمانشاه هستیم.

4- طرح بهره‌برداری از اطلاعات و نقشه‌های رادار طوفان کِرِند (تحت پوشش سازمان هواشناسی) برای طراحی سامانه‌های هشدار سیل در استان کرمانشاه به‌خصوص در حوضه‌های منتهی به اراضی شهری. اطلاعات راداری و نقشه‌های بارش راداری با دوره زمانی کمتر از 5 دقیقه، اطلاعات بسیار مفید و ارزشمندی برای پیش‌بینی سیل، پیش‌بینی جریان ورودی به مخازن سدها و طراحی سامانه هشدار سیل در اختیار ما قرار می‌دهد. متاسفانه این اطلاعات ارزشمند تنها توسط رایانه مرکزی رادار طوفان و بر اساس یک فرمت نرم‌افزاری ویژه ذخیره می‌شود و تاکنون هیچ استفاده مفیدی از آن در زمینه‌های مورد اشاره صورت نگرفته است.

   در سال 1397 با همکاری آقای دکتر معصوم‌پور؛ هیات علمی گروه جغرافیای دانشگاه رازی موضوع پایان‌نامه یک دانشجوی ارشد را یک پروژه تحقیقاتی کاربردی در این زمینه در نظر گرفتیم، اما پس از ماه‌ها مکاتبه و مذاکره تلفنی با مدیران سازمان هواشناسی استان موفق به دریافت نقشه‌های قابل استفاده نبودیم و متاسفانه مجوز استفاده از نرم‌افزار مخصوص تبدل نقشه‌ها به فرمت رستری قابل استفاده در مدل‌های هیدرولوژیکی و هشدار سیل به ما داده نشد و ناچار به تغییر موضوع تحقیقاتی دانشجویان شدیم.

   5- یکی از دغدغه‌ها و مشکلات همیشگی وزارت نیرو با شرکت آب منطقه‌ای کرمانشاه تعیین سهم چاه‌های عمیق در حال بهره‌برداری در مجاورت رودخانه‌های استان در ایجاد کم‌آبی و خشک‌شدن برخی از سرشاخه‌های کرخه در استان است که در کارگاه‌های مدل‌سازی منابع آب زیرزمینی که بنده برای مدیران و کارشناسان شرکت آب منطقه‌ای داشتم همواره مورد سوال بود. همان موقع نیز پیشنهاد اینجانب که در صحبت با مدیران آب استان مطرح شد عقد قرارداد همکاری با دانشگاه رازی در این زمینه جهت حل مشکل بود. نحوه مدل‌سازی و تعیین میزان اندرکنش رودخانه و آب‌خوان با طراحی و توسعه یک مدل دینامیک منابع آب سطحی و زیرزمینی در یک حریم 1000 متری از چاه‌های مجاور رودخانه قابل انجام است و هم اکنون نیز اساتید دانشگاه آمادگی کامل خود را برای همکاری در این پروژه اعلام می‌دارند.

6- همکاری در سامان‌دهی و مدیریت یکپارچه منابع آب رودخانه‌های مرزی و طرح گرمسیری با توجه به مسائل و مشکلات و تبعات اجتماعی پیش آمده در حال حاضر.

7- همکاری با اداره آب و فاضلاب استان در زمینه طراحی بهینه و اصلاح شبکه‌های آب‌رسانی شهری و همچنین نشت‌یابی و مدیریت این شبکه‌ها و ارایه راهکارهای عملیاتی و اجرایی.

 

سخن پایانی:

درخواست ویژه‌ من از دانشگاه رازی، ایجاد امکان همکاری بیشتر اساتید با بخش صنعت است که با اصلاح‌ قوانین علمی و پژوهشی دست و پاگیر فراهم می‌شود. بنده به‌عنوان یکی از اعضای هیات‌ علمی دانشگاه، به‌دلیل اینکه تجربه سال‌ها حضور و همکاری با بخش صنعت را به‌عنوان مهندس طراح و مدیر پروژه‌های مختلف عهده‌دار بودم به این امر واقفم که حضور تنهای اعضای هیات علمی در جلسات و بیان مشکلات به‌صورت شفاهی مشکلات منابع آب کشور را حل نمی‌کند؛ بلکه لازم است اساتیدی که قرار است در پروژه‌های صنعت همکاری نمایند دست‌کم نیمی از زمان خود را در اختیار بخش صنعت قرار دهند تا با انجام بازدیدهای مکرر از پروژه‌ها به‌همراه کارشناسان بخش آب در سازمان‌های مربوطه و همچنین انجام و تایید بخشی از محاسبات این پروژها در سِمت کارشناسی فنی و ناظر قابل اعتماد از جانب دانشگاه رازی، خود را ملزم به اجرای دقیق این پروژه ها نمایند. از طرفی پرداختن به این موضوع و صرف نیمی از زمان پژوهش استاد دانشگاه به آن باعث می‌شود تعداد مقالات منتشرشده توسط عضو هیات علمی کم شده و از سوی دانشگاه به‌عنوان رکود علمی تلقی گردد. باید مسئولین دانشگاه اقدامی عملی در زمینه حل این تناقض انجام دهند تا بلکه یکی از مهمترین موانع بر سر راه همکاری بین دانشگاه و صنعت به‌صورت کاربردی برداشته شود.

 

 

 

 

 

کد خبر : 41428

نظرتان را درباره این مطلب بنویسید !

ارسال دیدگاه
جدیدcaptcha